xyleen | Risico's van Stoffen

Let op!

Geprint op: 12/2/2020 om: 8:02 PM

Controleer de actualiteit van deze gegevens op: https://rvs.rivm.nl

Xyleen

Stofgegevens

 
Stofnaam
xyleen
Engelse naam
xylene
CAS-nummer
1330-20-7
UN-nummer
1307; 1307
EG-nummer
215-535-7
Synoniem
xylenen
xylenen som
Molecuulformule
C8H10
Structuurformule
Afbeelding van de structuurformule van xyleen
Functionele stofgroep
Stoffenlijst rampeninterventiewaarden
Lijst E-PRTR
Lijst ADR
KRW specifiek verontreinigende stoffen
Lijst Stofklassen voor luchtemissies
Lijst CMR-stoffen SZW
Lijst RIVM stofadviezen
Chemische stofgroep
BTEX (benzeen, tolueen, ethylbenzeen en xyleen)
(alkyl)benzenen
BTEXNS (benzeen, tolueen, ethylbenzeen, xyleen, naftaleen en styreen)
aromatische koolwaterstoffen
m-xyleen
o-xyleen
p-xyleen

Let op!

Geprint op: 12/2/2020 om: 8:02 PM

Controleer de actualiteit van deze gegevens op: https://rvs.rivm.nl

Informatieboodschap Er zijn voor deze stof geen gegevens voor ZZS. Stoffen kunnen echter tot een groep behoren waarvoor wel gegevens voor ZZS zijn opgenomen.
Potentiële ZZS
m-xyleen
(108-38-3)

(behoort tot xyleen
o-xyleen
(95-47-6)

(behoort tot xyleen
pZZS wegens CORAP CoRAP
CoRAP
Datum toevoeging 19-01-2018
19-01-2018
Stofklassen voor luchtemissies
xyleen
(1330-20-7)
Stofklasse voor luchtemissies gO.2
Grensmassastroom 500 g/uur
Emissiegrenswaarde 50 mg/Nm3
Informatieboodschap Er zijn voor deze stof geen gegevens voor KRW prioritaire stoffen. Stoffen kunnen echter tot een groep behoren waarvoor wel gegevens voor KRW prioritaire stoffen zijn opgenomen.
Informatieboodschap Er zijn voor deze stof geen gegevens voor OSPAR. Stoffen kunnen echter tot een groep behoren waarvoor wel gegevens voor OSPAR zijn opgenomen.
E-PRTR
xyleen
(1330-20-7)
Specifieke stofnaam op EPRTR xylenen
Drempelwaarde voor uitstoot in de lucht -
Drempelwaarde voor uitstoot in water 200 kg/jaar
Informatieboodschap Er zijn voor deze stof geen gegevens voor Autorisaties en restricties. Stoffen kunnen echter tot een groep behoren waarvoor wel gegevens voor Autorisaties en restricties zijn opgenomen.

Toelichtende voetnoten

1:

Het bevoegd gezag kan dit stofadvies opvragen via de helpdesk van deze website.

1:

xylenen; Rapportage voor de afzonderlijke verontreinigende stoffen is vereist indien de drempelwaarde voor BTEX (de sommatieparameter voor benzeen, tolueen, ethylbenzeen en xyleen) wordt overschreden.; Totale massa xyleen (ortho-, meta- en paraxyleen).

2:

Een streepje (_) geeft aan dat voor betrokken parameter en milieucompartiment geen rapportagevereiste geldt

3:

Tenzij anders aangegeven wordt bij rapportage van een verontreinigende stof vermeld in bijlage II de totale massa van die verontreinigende stof vermeld of, als het om een groep van verontreinigende stoffen gaat, de totale massa van de groep.

als BTEX

Let op!

Geprint op: 12/2/2020 om: 8:02 PM

Controleer de actualiteit van deze gegevens op: https://rvs.rivm.nl

Normen

Normwaarden per categorie, compartiment en stof
Categorie Compartiment/Normtype Norm xyleen
(1330-20-7)
Milieu Oppervlaktewater zoet log Kp l/kg (zwevend stof) 1,87
Milieu Oppervlaktewater zoet Landoppervlaktewateren wettelijk JG-MKN (totaal) 17 µg/l
Milieu Oppervlaktewater zoet Landoppervlaktewateren wettelijk MAC-MKN (totaal) 244 µg/l
Milieu Oppervlaktewater zoet Landoppervlaktewateren JG-MKN (opgelost) 17 µg/l
Milieu Oppervlaktewater zoet Landoppervlaktewateren MAC-MKN (opgelost) 244 µg/l
Milieu Oppervlaktewater zout Andere oppervlaktewateren wettelijk JG-MKN (totaal) 1,7 µg/l
Milieu Oppervlaktewater zout Andere oppervlaktewateren wettelijk MAC-MKN (totaal) 49 µg/l
Milieu Oppervlaktewater zout Andere oppervlaktewateren JG-MKN (opgelost) 1,7 µg/l
Milieu Oppervlaktewater zout Andere oppervlaktewateren MAC-MKN (opgelost) 49 µg/l
Milieu Sediment Sediment MTR (standaard Sediment met 10% organisch materiaal)
Milieu Sediment Sediment VR (droge stof)
Milieu Grond Grond interventiewaarde (droge stof) 17 mg/kg
Milieu Grond Grond VR (droge stof)
Milieu Grond Achtergrondwaarde (droge stof; bij toepassing in oppervlaktewater en voor de bodem of oever van een oppervlaktewaterlichaam) 0,45 mg/kg
Milieu Grond Achtergrondwaarde (droge stof; bij toepassing op of in de bodem) 0,45 mg/kg
Milieu Grond Maximale waarde bodemfunctieklasse wonen / Maximale waarden kwaliteitsklasse wonen (droge stof) 0,45 mg/kg
Milieu Grond Maximale waarde bodemfunctieklasse industrie / Maximale waarde kwaliteitsklasse industrie (droge stof) 1,25 mg/kg
Milieu Grond Maximale waarde grootschalige toepassingen op of in de bodem: Maximale emissiewaarde (via gestandaardiseerde uitlogingstoets met Liquid/Solid ratio 10)
Milieu Grond Maximale waarde grootschalige toepassingen op of in de bodem: Emissietoetswaarde (droge stof)
Milieu Grond Interventiewaarde bodem onder oppervlaktewater / Maximale waarde kwaliteitsklasse B (droge stof) 25 mg/kg
Milieu Grond Maximale waarde grootschalige toepassingen op of in de bodem onder oppervlaktewater: Maximale emissiewaarde (via gestandaardiseerde uitlogingstoets met een Liquid/Solid ratio van 10)
Milieu Grond Maximale waarde grootschalige toepassingen op of in de bodem onder oppervlaktewater: Emissietoetswaarde (droge stof)
Milieu Grondwater Grondwater streefwaarde (opgelost) 0,2 µg/l
Milieu Grondwater Grondwater ondiep landelijke achtergrondconcentratie (opgelost)
Milieu Grondwater Grondwater interventiewaarde (opgelost) 70 µg/l
Mens Grenswaarde werknemer TGG 8 uur 210 mg/m3
Mens Grenswaarde werknemer TGG 15 min 442 mg/m3
Mens Grenswaarde werknemer Aanduiding H
Mens Rampeninterventiewaarde Voorlichtingsrichtwaarde (VRW) 10 min 590 mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Alarmeringsgrenswaarde (AGW) 10 min 11.000* mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Levensbedreigende waarde (LBW) 10 min 32.000** mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Voorlichtingsrichtwaarde (VRW) 30 min 590 mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Alarmeringsgrenswaarde (AGW) 30 min 5.700* mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Levensbedreigende waarde (LBW) 30 min 16.000* mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Voorlichtingsrichtwaarde (VRW) 1 uur 590 mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Alarmeringsgrenswaarde (AGW) 1 uur 3.900 mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Levensbedreigende waarde (LBW) 1 uur 11.000* mg/m3
Mens Rampeninterventiewaarde Level of distinct odour awareness (LOA) 2,8 mg/m3
 

Toelichtende voetnoot

33:

Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm (JG-MKN). Deze term werd gebruikt in de Nederlandse wetgeving onder de KRW, maar bij de laatste wijziging van het Besluit milieukwaliteitseisen water (BKMW) is de term milieukwaliteitsnorm vervangen door milieukwaliteitseis (JG-MKE). In de Regeling monitoring Kaderrichtlijn water wordt gesproken over ‘jaargemiddelde waarde van de concentratie’. Deze wijziging heeft te maken de juridische status van de getallen in beide documenten. De inhoudelijke betekenis van de getallen en de wijze van toetsing is niet veranderd en de wijziging is ook niet van toepassing op de stoffen die niet in BKMW of Regeling staan genoemd. Op deze website kiezen we er daarom voor om de term JG-MKN te blijven gebruiken, ongeacht de status van het getal.

37:

Maximaal aanvaardbare concentratie (MAC-MKN). Deze term werd gebruikt in de Nederlandse wetgeving onder de KRW, maar bij de laatste wijziging van het Besluit milieukwaliteitseisen water (BKMW) is de term milieukwaliteitsnorm vervangen door milieukwaliteitseis (MAC-MKE). In de Regeling monitoring Kaderrichtlijn water wordt gesproken over ‘Maximaal aanvaardbare waarde van de concentratie’. Deze wijziging heeft te maken de juridische status van de getallen in beide documenten. De inhoudelijke betekenis van de getallen en de wijze van toetsing is niet veranderd en de wijziging is ook niet van toepassing op de stoffen die niet in BKMW of Regeling staan genoemd. Op deze website kiezen we er daarom voor om de term MAC-MKN te blijven gebruiken, ongeacht de status van het getal.

90:

Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm

93:

Maximaal aanvaardbare concentratie

35:

Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm (JG-MKN). Deze term werd gebruikt in de Nederlandse wetgeving onder de KRW, maar bij de laatste wijziging van het Besluit milieukwaliteitseisen water (BKMW) is de term milieukwaliteitsnorm vervangen door milieukwaliteitseis (JG-MKE). In de Regeling monitoring Kaderrichtlijn water wordt gesproken over ‘jaargemiddelde waarde van de concentratie’. Deze wijziging heeft te maken de juridische status van de getallen in beide documenten. De inhoudelijke betekenis van de getallen en de wijze van toetsing is niet veranderd en de wijziging is ook niet van toepassing op de stoffen die niet in BKMW of Regeling staan genoemd. Op deze website kiezen we er daarom voor om de term JG-MKN te blijven gebruiken, ongeacht de status van het getal.

39:

Maximaal aanvaardbare concentratie (MAC-MKN). Deze term werd gebruikt in de Nederlandse wetgeving onder de KRW, maar bij de laatste wijziging van het Besluit milieukwaliteitseisen water (BKMW) is de term milieukwaliteitsnorm vervangen door milieukwaliteitseis (MAC-MKE). In de Regeling monitoring Kaderrichtlijn water wordt gesproken over ‘Maximaal aanvaardbare waarde van de concentratie’. Deze wijziging heeft te maken de juridische status van de getallen in beide documenten. De inhoudelijke betekenis van de getallen en de wijze van toetsing is niet veranderd en de wijziging is ook niet van toepassing op de stoffen die niet in BKMW of Regeling staan genoemd. Op deze website kiezen we er daarom voor om de term MAC-MKN te blijven gebruiken, ongeacht de status van het getal.

40:

Jaargemiddelde milieukwaliteitsnorm

132:

Maximaal aanvaardbare concentratie

56:

Maximaal toelaatbaar risiconiveau

59:

Verwaarloosbaar risiconiveau

64:

Verwaarloosbaar risiconiveau

10:

tijdgewogen gemiddelde

11:

tijdgewogen gemiddelde

133:

De voorlichtingsrichtwaarde (VRW) geeft de luchtconcentratie van een stof die met grote waarschijnlijkheid door de blootgestelde bevolking als hinderlijk wordt waargenomen of waarboven lichte gezondheidseffecten mogelijk zijn.

134:

De alarmeringsgrenswaarde (AGW) geeft de luchtconcentratie van een stof waarboven onherstelbare of andere ernstige gezondheidseffecten kunnen optreden of waarbij door blootstelling aan de stof personen minder goed in staat zijn zichzelf in veiligheid te brengen.

135:

De levensbedreigende waarde (LBW) geeft de luchtconcentratie van een stof waarboven mogelijk sterfte of levensbedreigende aandoeningen kunnen ontstaan.

136:

De voorlichtingsrichtwaarde (VRW) geeft de luchtconcentratie van een stof die met grote waarschijnlijkheid door de blootgestelde bevolking als hinderlijk wordt waargenomen of waarboven lichte gezondheidseffecten mogelijk zijn.

137:

De alarmeringsgrenswaarde (AGW) geeft de luchtconcentratie van een stof waarboven onherstelbare of andere ernstige gezondheidseffecten kunnen optreden of waarbij door blootstelling aan de stof personen minder goed in staat zijn zichzelf in veiligheid te brengen.

138:

De levensbedreigende waarde (LBW) geeft de luchtconcentratie van een stof waarboven mogelijk sterfte of levensbedreigende aandoeningen kunnen ontstaan.

139:

De voorlichtingsrichtwaarde (VRW) geeft de luchtconcentratie van een stof die met grote waarschijnlijkheid door de blootgestelde bevolking als hinderlijk wordt waargenomen of waarboven lichte gezondheidseffecten mogelijk zijn.

140:

De alarmeringsgrenswaarde (AGW) geeft de luchtconcentratie van een stof waarboven onherstelbare of andere ernstige gezondheidseffecten kunnen optreden of waarbij door blootstelling aan de stof personen minder goed in staat zijn zichzelf in veiligheid te brengen.

141:

De levensbedreigende waarde (LBW) geeft de luchtconcentratie van een stof waarboven mogelijk sterfte of levensbedreigende aandoeningen kunnen ontstaan.

152:

De level of distinct odour awareness (LOA) geeft de luchtconcentratie van een stof waar de geur van de stof duidelijk wordt waargenomen.

Voetnoten

1:

Geldt voor de som van de isomeren

2:

Geldt voor de som van de isomeren

3:

Geldt voor de som van de isomeren

4:

Geldt voor de som van de isomeren

5:

Geldt voor de som van de isomeren

6:

Geldt voor de som van de isomeren

7:

Geldt voor de som van de isomeren

8:

Geldt voor de som van de isomeren

9:

Geldt voor de som van de isomeren

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

10:

Achtergrondwaarde is gebaseerd op de bepalingsgrens (intralaboratorium reproduceerbaarheid), omdat onvoldoende data / metingen boven de bepalingsgrens beschikbaar zijn om een betrouwbare P95 af te leiden.

Geldt voor de som van de o-, m- en p-isomeren

11:

Achtergrondwaarde is gebaseerd op de bepalingsgrens (intralaboratorium reproduceerbaarheid), omdat onvoldoende data / metingen boven de bepalingsgrens beschikbaar zijn om een betrouwbare P95 af te leiden.

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

Geldt voor de som van de o-, m- en p-isomeren

12:

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

Geldt voor de som van de o-, m- en p-isomeren

13:

In oppervlaktewater wordt geen grond toegepast die niet afkomstig is van de bodem onder het oppervlaktewater en die de Maximale waarden voor de functieklasse industrie overschrijdt.

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

Geldt voor de som van de o-, m- en p-isomeren

14:

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

Niet van toepassing

15:

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

Niet van toepassing

16:

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

Geldt voor de som van de o-, m- en p-isomeren

17:

nvt

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

18:

nvt

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

19:

De Streefwaarden grondwater voor een aantal stoffen zijn lager dan de vereiste rapportagegrens in AS3000. Dit betekent dat deze Streefwaarden strenger zijn dan het niveau waarop betrouwbaar (routinematig) kan worden gemeten. De laboratoria moeten minimaal voldoen aan de vereiste rapportagegrens in AS3000. Het hanteren van een strengere rapportagegrens mag ook, mits de gehanteerde analysemethode voldoet aan AS3000. Bij het beoordelen van het meetresultaat < rapportagegrens AS3000 mag de beoordelaar ervan uitgaan dat de kwaliteit van het grondwater voldoet aan de Streefwaarde. Indien het laboratorium een gemeten gehalte rapporteert (zonder< teken), moet dit gehalte aan de Streefwaarde worden getoetst, ook als dit gehalte lager is dan de vereiste rapportagegrens AS3000.

Geldt voor de som van de isomeren

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

20:

Geldt voor de som van de isomeren

Voor de definitie van somparameters wordt verwezen naar bijlage N van deze regeling (zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0023085/BijlageN/). De definitie van sommige somparameters is verschillend voor de landbodem en de waterbodem. Achter de somparameter wordt vermeld welke van de twee definities gehanteerd moet worden.

21:

Deze stof heeft een H-aanduiding (huidopname). Stoffen die relatief gemakkelijk door de huid kunnen worden opgenomen, hetgeen een substantiële bijdrage kan betekenen aan de totale inwendige blootstelling, hebben in de lijst een H-aanduiding. Bij deze stoffen moeten naast maatregelen tegen inademing ook adequate maatregelen ter voorkoming van huidcontact worden genomen.

Geldt voor de som van de o-, m- en p-isomeren

22:

Deze stof heeft een H-aanduiding (huidopname). Stoffen die relatief gemakkelijk door de huid kunnen worden opgenomen, hetgeen een substantiële bijdrage kan betekenen aan de totale inwendige blootstelling, hebben in de lijst een H-aanduiding. Bij deze stoffen moeten naast maatregelen tegen inademing ook adequate maatregelen ter voorkoming van huidcontact worden genomen.

Geldt voor de som van de o-, m- en p-isomeren

23:

Deze stof heeft een H-aanduiding (huidopname). Stoffen die relatief gemakkelijk door de huid kunnen worden opgenomen, hetgeen een substantiële bijdrage kan betekenen aan de totale inwendige blootstelling, hebben in de lijst een H-aanduiding. Bij deze stoffen moeten naast maatregelen tegen inademing ook adequate maatregelen ter voorkoming van huidcontact worden genomen.

Geldt voor de som van de o-, m- en p-isomeren

24:

berekende interventiewaarde hoger dan 10% LEL

25:

berekende interventiewaarde hoger dan 50% LEL

26:

berekende interventiewaarde hoger dan 10% LEL

27:

berekende interventiewaarde hoger dan 10% LEL

28:

berekende interventiewaarde hoger dan 10% LEL

Let op!

Geprint op: 12/2/2020 om: 8:02 PM

Controleer de actualiteit van deze gegevens op: https://rvs.rivm.nl

ADR
xyleen
(1330-20-7)
xyleen
(1330-20-7)
UN-nummer 1307
1307
Benaming en beschrijving 3.1.2 XYLENEN
XYLENEN
Klasse 2.2 3 3
Classificatiecode 2.2 F1
F1
Verpakkingsgroep 2.1.1.3 II
III
Etiketten 5.2.2 3 3
Gelimiteerde hoeveelheden 3.4 1 L
5 L
Vrijgestelde hoeveelheden 3.5.1.2 E2
E1
Verpakkingen: Verpakkingsinstructies 4.1.4 P001 IBC02 R001
P001 IBC03 LP01 R001
Verpakkingen: Gezamenlijke verpakking 4.1.10 MP19
MP19
Transporttanks en bulkcontainers: Instructies 4.2.5.2, 7.3.2 T4
T2
Transporttanks en bulkcontainers: Bijzondere bepalingen 4.2.5.3 TP1 TP1
ADR tanks: Tankcode 4.3 LGBF
LGBF
Voertuig voor tankvervoer 9.1.1.2 FL
FL
Vervoerscategorie (Code voor beperkingen in tunnels) 1.1.3.6 2 (D/E)
3 (D/E)
Bijzondere bepalingen voor het vervoer: Colli 7.2.4
V12
Bijzondere bepalingen voor het vervoer: Bedrijf 8.5 S2 S20
S2
Gevaarsidentificatienummer 5.3.2.3 33 30

Voetnoten

Brandbare vloeistoffen
Brandbare vloeistoffen
brandbare vloeistoffen
brandbare vloeistoffen
brandbare vloeistoffen
brandbare vloeistoffen
De in 4.2.1.9.2 voorgeschreven vullingsgraad mag niet worden overschreden.
De in 4.2.1.9.2 voorgeschreven vullingsgraad mag niet worden overschreden.
zeer brandbare vloeistof (vlampunt lager dan 23 °C).
brandbare vloeistof (vlampunt tussen 23 °C en 60 °C, grenswaarden inbegrepen) - of brandbare vloeistof of vaste stof in gesmolten toestand met een vlampunt hoger dan 60 °C, die verwarmd is tot een temperatuur gelijk aan of boven zijn vlampunt of - voor zelfverhitting vatbare vloeistof.

Let op!

Geprint op: 12/2/2020 om: 8:02 PM

Controleer de actualiteit van deze gegevens op: https://rvs.rivm.nl

Informatieboodschap Er zijn voor deze stof geen gegevens voor CMR volgens CLP. Stoffen kunnen echter tot een groep behoren waarvoor wel gegevens voor CMR volgens CLP zijn opgenomen.
CMR-stoffen SZW
xyleen
(1330-20-7)
Specifieke naam op SZW-lijst xyleen
SZW-lijst van voor de voortplanting giftige stoffen Staatscourant 2020-30592

Toelichtende voetnoten